Samotny wędrowiec w krainie malarstwa

Gdzie i jak, skoro było to na obrzeżu szlaków akademickich, nauczył się Pan rzemiosła malarza?

Pierre Bonnard, bliski przyjaciel rodziców, powiedział kiedyś ojcu: nade wszystko nie wysyłajcie go do akademii sztuki, bo tam by coś utracił. A zatem kształciłem się zupełnie sam. W istocie uczyłem się zawodu niczym mowy: starając się naśladować innych, przyglądając się pracy ojca i matki, słuchając rad Bonnarda, Maurice'a Denisa, a później jeszcze André Deraina. I pilnie uprawiając kopiowanie. W tamtych czasach młodzi malarze uważali Luwr za cmentarz. Natomiast ja chodziłem tam bezustannie. Wykonałem wiele kopii Poussina. Miałem wielką chęć wypytać go o technikę, o barwy... Później był Piero della Francesca: żeby go kopiować, udałem się do Arezzo. W sumie, biorąc pod uwagę wszystkie moje podróże i pobyty w Toskanii, musiałem tam spędzić dwa lata. Żeby przeżyć, chwytałem się najrozmaitszych zajęć: pomywacza we florenckiej restauracji, przewodnika turystów, tłumacza... Jednak w kościele Świętego Franciszka w Arezzo byłem zupełnie sam — towarzyszył mi tylko Piero ze swymi freskami. Były to magiczne chwile. W owym czasie nikt o nim nie mówił. Dopiero niedawno pojęto i uznano jego geniusz. Innym malarzem, z którym spędziłem wiele czasu, był Masaccio, poznałem jego dzieła w kaplicy Brancaccich w kościele Santa Maria del Carmine we Florencji. I pasjonował mnie malarz, o którym zupełnie się teraz nie mówi: Masolino da Panicale, współpracownik Masaccia, który położył podwaliny pod sztukę Piera della Francesca. Obcowanie z wszystkimi tymi dziełami nauczyło mnie bardzo wiele. I nie chodzi tu tylko o technikę, lecz także o wizję tych twórców i ich koncepcję malarstwa. Pamiętam, że na pięćdziesiąte urodziny Rilkego wykonałem kopię Poussina — był to Narcyz — z której byłem bardzo zadowolony. Niestety, nie zdążyłem już Rilkemu tego obrazu podarować. Miałem wtedy dziewiętnaście lat. Ta kopia zaginęła. Nie mam najmniejszego pojęcia, co mogło się z nią stać...

Były to więc nauki bardzo samotne.

Wiele rzeczy odkryłem sam kosztem niemałej ilości błędów i głupstw. Lecz w istocie nie byłem aż tak samotny. To prawda, że niekiedy nie śmiałem prosić o porady w sprawach „kuchni" i warsztatu — ani Bonnarda, ani Maurice'a Denisa, ani nawet ojca. Kiedy jednak przybyłem do Paryża, miałem szczęście poznać Anglika Billa Haytera, rytownika i malarza, który kierował pracownią na Montmartrze. Był to człowiek niezwykle życzliwy. W tamtych latach, dla mnie najtrudniejszych, bardzo wiele mi pomógł, dużo mnie nauczył, udzielał mi rad i wskazówek.

Od kiedy ma Pan uczucie anachronizmu, rozdźwięku epoka, która panu nie odpowiada?

Ależ od zawsze. Zawsze czułem się źle w czasach mi współczesnych, byłem jak gdybv poza moją epoką. Jako młodzieniec byłem nieufny i zbuntowany wobec współczesnego mi świata, do którego — miałem wrażenie — ani trochę nie przynależę. Czułem się również odrzucony przez ludzi. Jeżeli jest się „w rozdźwięku", to nie jest się akceptowanym. Nikt nawet nie chciał spojrzeć na prace Balthusa. Moje malarstwo nikogo nie interesowało. Podejrzewam zresztą, że to właśnie spowodowało, iż Picasso stanął w mojej obronie. Byłem jedynym, który nie usiłował malować jak Picasso. To go bardzo intrygowało i bawiło. Co dziwne, mam nawet wrażenie, iż moje malarstwo mu się podobało. W 1941 roku zakupił mój obraz Dzieci Blanchardów. Za sprawą darowizny Picassa na rzecz państwa francuskiego ten właśnie obraz jeszcze za życia wprowadził mnie do Luwru... Teraz, rzecz jasna, przeniesiony został do Muzeum Picassa. Tak czy owak, to dość zabawne, prawda?