Tajemniczy płomień królowej Loany

Z dna pudła wydobyłem też pakiet listów i kartek, zaadresowanych do dziadka. Zawahałem się chwilę, bo wydało mi się świętokradztwem poznawanie jego osobistych sekretów. Potem powiedziałem sobie, że dziadek był przecież odbiorcą, nie autorem tych listów; autorom zaś nie byłem winien żadnego poszanowania.

Kartkowałem listy bez nadziei na znalezienie w nich czegoś ważnego, a tymczasem korespondenci dziadka - prawdopodobnie zaufani przyjaciele - wspominali w odpowiedziach sprawy, o których on do nich pisał; wyłaniał się stąd dokładniejszy wizerunek dziadka. Zaczynałem rozumieć, co myślał, z jakimi ludźmi obcował, z kim utrzymywał kontakt na odległość.

Jednak dopiero po zobaczeniu buteleczki mogłem zrekonstruować w pełni "polityczną fizjonomię" dziadka. Zabrało mi to trochę czasu, bo do opowiadania Amalii trzeba było podchodzić bardzo ostrożnie, ale z niektórych listów poglądy dziadka wyłaniały się dość jasno, podobnie jak pewne dane o jego przeszłości. Wreszcie jeden z korespondentów, któremu dziadek zrelacjonował w 1943 roku końcowy epizod historii z olejem, składał mu gratulacje po tym wspaniałym sukcesie.

Ale do rzeczy. Oparłem się o parapet okienny, przed sobą miałem biurko, w głębi - regały. Dopiero wtedy spostrzegłem, że na najwyższej półce regału naprzeciwko stoi buteleczka wysokości około dziesięciu centymetrów, z ciemnego szkła, staroświecki flakon na lekarstwa albo na perfumy.

Zaciekawiony wszedłem na krzesło i zdjąłem ją z półki. Była hermetycznie zamknięta zakrętką, na której pozostały jeszcze ślady opieczętowania czerwonym lakiem. Patrząc pod światło, potrząsnąłem buteleczką; wydała mi się pusta. Otworzyłem ją nie bez trudu i zobaczyłem wewnątrz jakby plamki czegoś ciemnego. Słaby zapach wydobywający się jeszcze stamtąd był zdecydowanie nieprzyjemny - jakby wysuszonej przez dziesięciolecia zgnilizny.

Zawołałem Amalię i spytałem, czy coś o tym wie. Wzniosła oczy i ramiona ku niebu, po czym wybuchnęła śmiechem.

- Ach, tam był kiedyś olej rycynowy!

- Olej rycynowy? Zdaje się, że to środek na przeczyszczenie...

- Oczywiście, podawano go jeszcze wam, dzieciom, ale po łyżeczce, żebyście zrobiły kupkę, kiedy coś pozostało w brzuszkach. A zaraz potem dwie łyżeczki cukru, żeby nie było czuć smaku. Ale panu dziadkowi panicza podano więcej, nie tylko zawartość tej buteleczki, przynajmniej trzy razy tyle!

Amalia, której tę historię opowiadał Masulu, oznajmiła na wstępie, iż dziadek sprzedawał gazety. Książki, nie gazety, sprostowałem. Ale ona upierała się, że z początku (przynajmniej ja tak to rozumiałem) sprzedawał gazety. Później zdałem sobie sprawę z nieporozumienia. W tych stronach na wsi sprzedawca dzienników jeszcze teraz nazywany jest dziennikarzem. Ona jednak mówiła "dziennikarz", w dialekcie giur-nalista, mając słusznie na myśli giornalista, czyli piszącego do gazet, ja tłumaczyłem na włoski giornalaio, sprzedawca gazet. W rzeczywistości Amalia powtarzała to, co jej opowiedziano, a dziadek rzeczywiście był kiedyś dziennikarzem, zatrudnionym w redakcji.

Jak wynikało także z korespondencji, był nim do 1922 roku, pracując w pewnym dzienniku lub czasopiśmie socjalistycznym. W tych czasach, w przeddzień marszu na Rzym, bojówkarze faszystowscy krążyli z pałkami i tłukli wywrotowców. Tym jednak, których naprawdę chcieli ukarać, kazali pić solidną porcję oleju rycynowego, aby z nich wypłukać fałszywe poglądy. Nie łyżeczkę, przynajmniej ćwierć litra. Otóż zdarzyło się, że wpadli do redakcji dziennika, w którym pracował dziadek. Biorąc pod uwagę, że urodził się około 1880 roku, w 1922 miał minimum czterdzieści lat, a napastnicy byli chłopaczyskami o wiele młodszymi. Porozbijali wszystko, z maszynami małej drukarni włącznie, meble wyrzucili przez okno, a zanim opuścili lokal i zabili drzwi dwie-, ma deskami na krzyż, złapali obu dyżurnych redaktorów, wyłoili ich bez litości i kazali się napić oleju rycynowego.

- Nie wiem, czy panicz to rozumie, paniczu Jambo. Biedak, któremu każą takie świństwo wypić, nawet jeśli dojdzie do domu na własnych nogach, to nie muszę mówić, gdzie przez następne dni siedzi. Gorsze upokorzenie trudno sobie wyobrazić, nie wolno tak ludzi traktować.

Z rad zawartych w listach pewnego mediolańskiego przyjaciela można było wysnuć wniosek, że od tej chwili - faszyści mieli zatriumfować kilka miesięcy później - dziadek postanowił porzucić dziennikarstwo i życie aktywne, założył sklepik ze starymi książkami i przetrwał w milczeniu dwadzieścia lat, dyskutując o polityce, ustnie i na piśmie, wyłącznie z zaufanymi przyjaciółmi.

Nie zapomniał jednak, kto osobiście wlewał mu olej do ust, kiedy inni bojówkarze zatykali mu nos.

- To był niejaki Merlo, pan dziadek panicza nigdy o tym nie zapomniał i przez dwadzieścia lat nie tracił go z oczu.

W istocie, niektórzy korespondenci informowali dziadka o losach Merla. Zrobił dość skromną karierę w faszystowskiej milicji, został setnikiem, zajmował się zaopatrzeniem i coś do rąk musiało mu przylgnąć, bo kupił sobie dom na wsi.

- Przepraszam, Amalio, zrozumiałem sprawę oleju, ale co naprawdę było w buteleczce?

- Nie ośmielam się powiedzieć, paniczu Jambo, to brzydka rzecz.

- Jeśli mam wszystko zrozumieć, musi mi pani powiedzieć, proszę spróbować.

No więc tylko dlatego, że ją prosiłem, Amalia spróbowała wytłumaczyć. Dziadek wrócił wtedy do domu udręczony fizycznie, ale duchowo niepokonany. Przy dwóch pierwszych wypróżnieniach nie miał czasu się namyślać, wylatywała z niego nawet dusza. Przy trzecim i czwartym wyładowaniu postanowił się załatwić do nocnika. Do tego nocnika wyciekał olej zmieszany z tym, co wypływa po wzięciu na przeczyszczenie, tłumaczyła Amalia. Dziadek opróżnił flakon wody różanej swojej żony, dobrze go wypłukał i przelał tam olej z tą cieczą. Zakręcił flakon, zapieczętował go lakiem, żeby ten likier nie wyparował i nie stracił aromatu, jak zdarza się winom.

Przechowywał buteleczkę w swoim mieszkaniu w mieście, a po przenosinach do Solary postawił ją w gabinecie. Masulu myślał widać tak samo jak on i znał całą historię, bo za każdym razem, gdy wchodził do gabinetu (Amalia podglądała i podsłuchiwała), spoglądał na buteleczkę, potem na dziadka i robił taki gest: wyciągał do przodu rękę, z dłonią skierowaną w dół, a następnie obracał dłoń do góry. Mówił jednocześnie groźnym głosem: "Jeśli się obróci...", chcąc przezto powiedzieć, że jeśli pewnego dnia sytuacja się zmieni... Na co dziadek, zwłaszcza w późniejszych czasach, odpowiadał:

"Obróci się, obróci, drogi Masulu, wylądowali już na Sycylii..."

Nadszedł wreszcie dwudziesty piąty lipca 1943 roku. Poprzedniego wieczoru Wielka Rada Faszystowska przyparła Mussoliniego do muru, król go zdymisjonował, dwóch kara-binierów wsadziło do karetki pogotowia i zawiozło Bóg wie gdzie. Faszyzm się skończył. Mogłem odtworzyć te wydarzenia na podstawie zebranych gazet. Tytuły wielkimi czcionkami, upadek ustroju.

Jeszcze bardziej zajmujący okazał się przegląd prasy z dni następnych. Pisano w niej z zadowoleniem o tłumach, strącających z cokołów posągi Duce i rozbijających faszystowskie emblematy na gmachach publicznych, o faszystowskich dostojnikach poprzebieranych po cywilnemu i wycofanych z obiegu. Dzienniki, które do dwudziestego czwartego lipca zapewniały czytelników o bohaterskiej postawie narodu włoskiego, skupionego wokół swojego Wodza, trzydziestego lipca radowały się z rozwiązania faszystowskiej izby deputowanych i z wypuszczenia na wolność więźniów politycznych. Z dnia na dzień zmienił się wprawdzie redaktor naczelny, lecz reszta zespołu musiała się składać z tych samych ludzi. Albo się dostosowali, albo po latach przymusowego gryzienia wędzidła mogli się szczerze cieszyć.

Nadeszła także godzina dziadka. "Obróciło się", powiedział lakonicznie do Masulu, a ten zrozumiał, że ma wziąć się do roboty. Wezwał dwóch chłopaków, którzy pomagali mu w polu, Stivula i Gigia, obu rosłych, z twarzami czerwonymi od słońca i wina, z potężnymi muskułami - kiedy jakiś wóz wpadł do rowu, wołano zawsze Gigia, żeby go wyciągnął gołymi rękami. Masulu wysłał ich do sąsiednich wsi, żeby się rozpytali, a dziadek tymczasem zszedł do Solary, do telefonu publicznego, żeby zebrać informacje od przyjaciół w mieście.

Trzydziestego lipca ustalono wreszcie miejsce pobytu Merla. Jego willa, czy też posiadłość wiejska, znajdowała się w Bassinasco, niedaleko Solary. Tam schronił się po cichu, żeby go nie zauważono. Nie był nigdy grubą rybą i mógł mieć nadzieję, że się o nim zapomni.

"Pojedziemy tam drugiego sierpnia - powiedział dziadek - bo dokładnie drugiego sierpnia dwadzieścia jeden lat temu ten typ wlał we mnie olej. Pojedziemy po kolacji, bo, po pierwsze, jest mniej gorąco, a po drugie, on o tej porze skończy się obżerać i nadejdzie odpowiednia chwila, żeby mu ułatwić trawienie".

Wsiedli do bryczki po zachodzie słońca i w drogę do Bassinasco.

Po przybyciu do domu Merla zapukali do drzwi, on przyszedł otworzyć jeszcze z serwetką w kratkę u szyi, co wy za jedni, twarz dziadka oczywiście nic mu nie mówiła. Wepchnęli faszystę do wnętrza, Stivulu i Gigio posadzili go na krześle i przytrzymali od tyłu mocno za ramiona, Masulu ścisnął mu nos dwoma palcami, którymi mógł wyciągać korki z kilkulitrowych butelek.

Dziadek spokojnie przypomniał sprawę sprzed dwudziestu jeden lat; Merlo potrząsał przecząco głową, jakby chciał powiedzieć, że to pomyłka, że on nigdy nie zajmował się polityką. Po zakończeniu wyjaśnień dziadek przypomniał jeszcze, że zanim Merlo wlał mu olej do gardła, zachęcił go kilkoma uderzeniami pałki do wzniesienia z zatkanym nosem faszystowskiego okrzyku alala. Ja, powiedział, jestem nastawiony pokojowo i nie chcę używać kija, więc ty powinieneś uprzejmie wykazać dobrą wolę i zawołać od razu alala, to unikniemy kłopotliwej sceny. No i Merlo, przez zatkany nos, zawołał emfatycznie alala, co było zresztą jedną z niewielu rzeczy, które nauczył się robić.

Potem dziadek wepchnął mu flakonik do ust i zmusił do połknięcia całej jego zawartości - oleju z rozpuszczonymi w nim odchodami, zestarzałego się należycie we właściwej temperaturze, rocznik 1922, jakość gwarantowana.

Kiedy wychodzili, Merlo klęczał z twarzą nad cegłami podłogi, usiłując zwymiotować, ale - ponieważ pozostawał przedtem wystarczająco długo z zatkanym nosem - napój spłynął mu głęboko do żołądka.

Amalia nigdy nie widziała dziadka tak rozradowanego jak tego wieczoru po powrocie do domu. Merlo, zdaje się, tak się przestraszył, że nawet po ósmym września - kiedy król ogłosił zawieszenie broni i uciekł z Rzymu do Brindisi, Niemcy uwolnili Duce i faszyści znowu wrócili - nie przystąpił do ich Republiki Socjalnej, woląc pozostać u siebie i uprawiać ogród. Teraz ten wstrętny typ też już chyba nie żyje, mówiła Amalia, według której nawet gdyby chciał się wtedy zemścić i donieść o wszystkim faszystom, był tego wieczoru tak przerażony, żenie pamiętał twarzy łudzi, którzy do niego przybyli, a Bóg wie ilu innych zmusił kiedyś do picia oleju.

- Moim zdaniem ktoś z tych innych też miał go na oku i takich buteleczek wlano w niego kilka, mówię paniczowi, proszę mi wierzyć, przez takie sprawy przechodzi człowiekowi ochota zajmować się polityką.

Taki był więc dziadek i tym tłumaczyły się podkreślenia w gazetach i słuchanie Radia Londyn. Czekał, aż się obróci.

Znalazłem egzemplarz ulotki z datą dwudziesty siódmy lipca, w której radość z upadku faszystowskiego reżimu wyrażały we wspólnej deklaracji: Demokracja Chrześcijańska, Partia Czynu, Partia Komunistyczna, Włoska Partia Socjalistyczna Jedności Proletariackiej i Partia Liberalna. Jeśli tę ulotkę wtedy widziałem - a widziałem z pewnością - musiałem od razu zauważyć, że te partie, natychmiast zabierające głos, istniały już wcześniej gdzieś w podziemiu. Może dzięki temu zacząłem pojmować, czym jest demokracja.

Dziadek zbierał również gazety Republiki Socjalnej. W jednej z nich, "II Popolo di Alessandria" (co za niespodzianka, pisywał do niej także Ezra Pound!), publikowano bezlitosne karykatury wymierzone w króla, którego faszyści nie cierpieli nie tylko dlatego, że kazał uwięzić Mussoliniego, lecz także dlatego, że ogłosił zawieszenie broni i uciekł na Południe, do nienawistnych wojsk anglo-amerykańskich. Wykpiwano także jego syna Humberta, który mu towarzyszył. Obu przedstawiano niezmiennie w trakcie ucieczki, wznoszących obłoczki kurzu: król mały, prawie karzełek, książę wysoki jak tyka. Pierwszego nazywano Szybkonóżką, drugiego - Nieszczęsnym Sukcesorem. Paola powiedziała mi, że miałem zawsze republikańskie przekonania. Pierwszą lekcję otrzymałem, jak widać, od tych właśnie, którzy króla uczynili cesarzem Etiopii. Niezbadane są drogi Opatrzności.

Spytałem Amalię, czy dziadek opowiedział mi historię z olejem.

- Jakżeby nie? Zaraz następnego dnia. Był taki zadowolony! Jak tylko panicz się obudził, usiadł na brzegu łóżka i opowiedział o wszystkim, pokazując buteleczkę.

- A ja?

- A pan, paniczu Jambo... widzę panicza, jakby to było dzisiaj... klaskał w ręce i wołał: "Brawo, dziadku, jesteś lepszy od Gudona!"

- Od Gudona? Co to takiego?

- A skąd mam wiedzieć? Ale tak właśnie panicz wołał, przysięgam, jestem pewna, jakbym to słyszała w tej chwili.

Nie Gudona, ale Gordona. W wyczynie dziadka sławiłem bunt Flasha Gordona przeciw Mingowi, tyranowi Mongo.