Baltazar. Autobiografia

Jesień 1939 (ciąg dalszy)

Dopiero w porównaniu z Kamieniem dostrzegłem, jak nienormalna była nasza sytuacja w Borzęcinie, pomimo że obaj właściciele posesji nosili to samo nazwisko. Młodszy, Ludwik Kędzior, był bratankiem starego Jana Kędziora. Stary Kędzior był pod sześćdziesiątkę, a młody miał trzydzieści osiem lat. Stary Kędzior był znienawidzony przez okolicznych chłopów, a młody cieszył się ich sympatią. Stary Kędzior miał drugą żonę - potwora, a młody, oprócz tego, że posiadał harem przystojnych gospodyń, związał się z równie przystojną osobą, swoją rówieśniczką, inteligentną i wykształconą, która przebywała z nim stale, w jednym z dwu domów w jego posiadłości. Stary Kędzior był skąpcem, młody miał szeroki gest. Również stosunki międzyludzkie układały się odmiennie w obu posiadłościach. Stary Kędzior za jedyną towarzyszkę życia miał drugą żonę. Nie lubili go chłopi, którzy u niego pracowali. W domu młodego Kędziora było zupełnie inaczej. Ksiądz proboszcz, którego kościół znajdował się nieco powyżej ulicy, a plebania w pobliżu, co najmniej raz dziennie wpadał na pogaduszki. Spotykał tu oficera niemieckiego, artylerzystę, a w cywilu szachistę, po służbie pogrążonego w grze ze stryjem Ludwikiem. Niepisane prawo głosiło, że wszelkie dyskusje polityczne były zabronione i proboszcz, również szachista, zastępował stryja. Przychodzili też leśnicy. Stryj do czasów wojny miał w drugim domu dwie szafy wszelakiej broni myśliwskiej, którą zmuszony był oddać najeźdźcom, o czym wszyscy wiedzieli. Przed wojną polował w lasach hrabiego Tarnowskiego, zgodnie z umową dzierżawczą. Nie wiem, o czym ci leśnicy z nim rozmawiali, ponieważ za każdym razem gdy przychodzili, musiałem wyjść i bawić się na otwartym powietrzu. Przychodzili majstrowie od tartaku i młyna omawiać praktyczne problemy. Przychodzili nie-związani ze służbą znajomi, niekiedy aż z Rzeszowa, żeby pogadać. I wreszcie do domu nad stawem przychodziły różne dziewczyny.

Stryj Ludwik miał bowiem trzy domy, a właściwie to dwa i pół. Pierwszy dom niedaleko ulicy, opatrzony masywną bramą, pochodził z dziewiętnastego wieku. Pokryty był strzechą, siwym wapnem i miał niewielkie okiennice. Ale w środku był wygodny. Wielka, bez porównania większa niż w Borzęcinie i dobrze wyposażona kuchnia była ośrodkiem, w którym koncentrowało się życie domu. Tutaj przychodzili wszyscy, którzy mieli cokolwiek do załatwienia, i wielu z nich zasiadało do stołu, ponieważ stryj Ludwik był smakoszem i lubił towarzystwo.

[...]

Na granicy posiadłości znajdował się staw, a na półwyspie jeszcze jeden dom. Nieraz starałem się wejść do domu przez werandę, ale drzwi były zamknięte na klucz. Gdy zbliżyło się twarz do okna, można było dostrzec łóżko i strome schody wiodące na piętro. Na tym mogę zakończyć opis posiadłości stryja Ludwika.

[...]

Przypominam sobie, że odwiedziłem moją matkę w apartamencie stryja Ludwika, kiedy tam zamieszkała. To wrażenie było najsilniejsze, silniejsze niż wszystkie okoliczności, których nie brakowało. Ale najsilniej pamiętam moje rozpaczliwe, niewyznane pragnienie: "Wróć do mojego ojca". Reszta była nieważna. Z tego wynika, że podstawowym uczuciem dziecka w takiej sytuacji jest zachwiane poczucie bezpieczeństwa. Przynajmniej dziecka jedenastoletniego, bo takim dzieckiem byłem. I uczucie przegranej, ponieważ moja matka wtedy była szczęśliwa.

Natomiast nie pamiętam, co moja matka postanowiła. Być może nigdy tego nie wiedziałem, bo o takich rzeczach, może dla dziecka najważniejszych, wtedy się nie rozmawiało. Tego mogę się dzisiaj jedynie domyślać.

Wedle naszych dzisiejszych pojęć rozwód byłby najprostszy. Ale wtedy w Polsce, w czasach wojny, w tej sferze socjalnej, rozwód był niedopuszczalny. Oczywiście rozwód kościelny, a cywilny był jednoznaczny z kościelnym. W dodatku związki z kuzynostwem były uważane za skandal.

Separacja? Matka, tego jestem pewien, w jakiś sposób kochała swojego męża i nade wszystko swoje dzieci. Czy separacja w takich warunkach mogła być brana pod uwagę?

Jedno jest pewne. Moje błaganie, po części nieme, nie mogło być pominięte przez matkę, tak wrażliwą na każde uczucia, które jej okazywałem, nawet o tym nie wiedząc. Pozostaje więc pytanie dla mnie zasadnicze: czy to ja nie dopuściłem do rozwodu?

Mój ojciec wrócił do Krakowa na pocztę, moja matka i siostra towarzyszyły mu, a ja zostałem wysłany do Porąbki Uszewskiej. Moja matka do końca swojego niedługiego życia, gdyż pozostało jej zaledwie osiem lat, nie zobaczyła już stryja Ludwika.

[...]

Znów Borzęcin

[...]

Dziadek Kędzior wezwał do siebie mego ojca i długo z nim konferował, a mój ojciec wezwał mnie i we dwóch zaczęliśmy kopać grunt pod werandą. Kopaliśmy tak przez parę dni, aż zniknęliśmy pod ziemią, a ja zacząłem się domyślać, że urządzamy podziemny schron. Ten schron był przemyślany bardzo sprytnie. Widziany od podłogi, wyglądał niewinnie, to znaczy nie wyglądał jak schron, chociaż rzeczywiście nim był. Potem postawiłem wraz z ojcem dopasowane deski od wewnątrz tak, że z zewnątrz schron nabrał sympatycznego wyrazu. Ale na tym etapie dostałem polecenie, żeby udać się na przeciwległy koniec ogrodu, aby kopać regularny rów strzelecki. Wywiązując się z tego zadania, wykopałem świnię, zakopaną przed rokiem. Dostałem mdłości, spowodowanych wspomnieniami jednej z bezsennych nocy po odkryciu grobów w Katyniu w kwietniu 1943 roku. Nie byłem więc świadkiem tego, jak dziadek Kędzior po cichu zaniósł do schronu kupony na ubrania, chyba ze sto sztuk pasty Erdal i mnóstwo różności, mających jemu i jego drugiej żonie zapewnić dostatnie życie już po wojnie i na wieki.

O cudownych walorach schronu miałem się przekonać w miesiąc później. Pewnej nocy zastukał w okno Filek, zwany Masarzem, i oznajmił szeptem, że łapią, po czym zniknął w ciemnościach. Zebrana rodzina uchwaliła, że przechowam się w schronie, który dla nikogo nie był już tajemnicą. Na wpół ubrany, zszedłem do schronu i zamknęła się klapa nade mną. Tam aż do świtu podziwiałem sto sztuk pasty do butów Erdal. Ojciec natomiast zniknął razem z Filkiem. Miałem już lat czternaście i pół i byłem chudy, lecz rosły. Niemieccy żandarmi łatwo mogli mnie wziąć za dorosłego. Wieść o  tym, że łapią, znaczyła, że łapią Niemcy, a dopiero potem, że Ukraińcy albo ruskie bandy, złożone ze zbiegłych jeńców, czy rodzimi, polscy rabusie. Rano okazało się, że nie łapie nikt, choć zdarzyć się mogło, że ktoś łapać mógł.

Mimo to ta noc w piwnicy napędziła mi wielkiego stracha. Uczyniłem śluby, teraz widzę, że naiwne. "Już nigdy przenigdy nie miałem zrobić tego i owego, jeżeli tylko opatrzność pozwoli mi bezpiecznie doczekać do rana". Potem o wszystkim zapomniałem.