W tej powieści nic nie pozostaje w stanie spokoju- ani ludzie, ani ich przekonania, ani nawet to, co przez efemeryczną chwilę wydaje się pewne. Wszystko ma tendencję do lekkiego przechyłu, jakby rzeczywistość sama nie była do końca zdecydowana, czy chce być dramatem, czy może komedią pomyłek.„Czymże jest mężczyzna bez wąsów?”- pyta Ante Tomić, śmiejąc się głośno. Jego śmiech ma jednak w sobie precyzję chirurgiczną oraz społeczną pamięć przefiltrowaną przez historię Chorwacji, której nie da się łatwo zignorować. Akcja rozgrywa się w małej dalmatyńskiej wspólnocie, gdzie życie toczy się pozornie prosto, ale w istocie jest gęste od napięć, drobnych hierarchii i niewypowiedzianych przekonań. Każdy zna każdego, każdy coś o każdym wie, a jeśli nie wie, to dopowie. W tak zbudowanym mikrokosmosie nawet najprostsze zdarzenie nie ma prawa pozostać proste, ponieważ natychmiast zostaje wciągnięte w sieć interpretacji, plotek i lokalnych „prawd absolutnych”. W centrum tej zawiłej układanki znajduje się wdowa, której życie emocjonalne zaczyna niebezpiecznie dryfować w stronę instytucji, która w tej społeczności powinna być symbolem porządku i moralnej stabilności. Z kolei duchowny, obciążony własną przeszłością i ludzką niejednoznacznością,staje się figurą, wokół której ujawniają się sprzeczne oczekiwania, wobec tego, czym w ogóle jest właściwe funkcjonowanie w społeczności, która jednocześnie potrzebuje zasad i bez przerwy je nagina. Równolegle wraca emigrant, który przynosi ze sobą ciężar doświadczenia innego świata, a jednocześnie zostaje natychmiast wciągnięty z powrotem w lokalną logikę, gdzie status, pochodzenie i polityczne sympatie są ważniejsze niż jakiekolwiek fakty. Jego obecność odsłania mechanizm społeczny: jak łatwo wspólnota potrafi interpretować jednostkę tak, aby pasowała do jej własnych potrzeb narracyjnych. Jeszcze wyraźniej widać to w postaci młodego nacjonalisty, który łączy ideologiczną gorliwość z groteskową wrażliwością artystyczną, pisząc haiku i jednocześnie próbując pomieścić w sobie bardzo głośny, bardzo sztywny obraz bezwzględnego świata. Ucieleśnia sposób, w jaki ideologia wchodzi w codzienność i staje się czymś równie naturalnym jak rozmowa o pogodzie czy miłości. Na tym tle relacje między młodszymi bohaterami są częścią większego systemu powielania społecznych napięć. Miłość nie unosi się tu ponad światem, lecz wpada w jego mechanizmy jak kolejny element układanki, który natychmiast zaczyna być komentowany, interpretowany i zawłaszczany przez otoczenie. Pomyłka staje się narracją, przypadek- podejrzeniem, a zwykłe kiwnięcie głową może urosnąć do rangi społecznego skandalu. W ten sposób fabuła rozwija się przez nieustanne namnażanie interpretacji.Humor autora nie polega jedynie na wyśmiewaniu „dziwnych ludzi”, lecz na ukazaniu, jak wspólnota wytwarza sens(nawet tam, gdzie go brakuje) i jak bardzo potrzebuje tych dziwnych wytworów, aby zachować swoją spójność. Każda stworzona przez niego specjalnie przerysowana postać staje się zatem zarówno jednostką, jak i funkcją: nośnikiem przekonań, lęków, aspiracji oraz lokalnych mitów. Akcja rozgrywa się w rytmie przypominającym lekko rozchwianą komedię omyłek, w której przypadek ma większe znaczenie niż jakakolwiek racjonalna arbitralna decyzja. W rezultacie powstaje zabawny świat, w którym wielkie idee tj. patriotyzm, moralność, tradycja, miłość, nie znikają, lecz nieustannie ślizgają się po powierzchni codzienności, raz prezentując się dostojnie, a innym razem komicznie nieporadnie. Śmiech, który wywołuje ta powieść, ma zatem podwójny charakter. Z jednej strony jest lekki i natychmiastowy, z drugiej-nieco opóźniony, gdyż po czasie przychodzi refleksja, że to wszystko funkcjonuje tylko dlatego, iż ludzie naprawdę tak działają: budują znaczenia szybciej, niż zdążą je zweryfikować, i bronią ich z zapałem, który często przewyższa wagę samego zdarzenia. „Czymże jest mężczyzna bez wąsów?” pozostaje więc opowieścią o mechanizmie wspólnoty, która nieustannie opowiada sobie samą siebie- czasem z dumą, czasem z ironią, a czasem w taki sposób, że trudno odróżnić jedno od drugiego. A gdzieś pomiędzy tymi opowieściami mężczyzna okazuje się istotą nie tyle pozbawioną wąsów, co stabilnej wersji samego siebie, i być może właśnie dlatego tak podatną na kolejne, coraz bardziej kreatywne narracje. Pora na ekranizację.

Po lekturze "Dzieci świętej Małgorzaty" sądziłam, że nic w wyobraźni Ante Tomića nie jest już w stanie mnie zaskoczyć. Teraz utwierdzam się w przekonaniu, że autor dopiero się rozkręca. Ilość paradoksów, bohaterowie, którzy – gdyby tylko mogli – zjedliby własny ogon i jeszcze uznaliby to za przejaw szczęścia, bałkański klimat, damsko-męskie umizgi, konwenanse i ich całkowity brak – wszystko to sprawia, że w twórczości Tomića paradoks goni paradoks. A jeśli coś ma się wydarzyć, bo wszelkie znaki na niebie i ziemi zapowiadają katastrofę, to uważny czytelnik, pragnący zachować choć pozory kontroli nad losami bohaterów, powinien pomnożyć skalę nieszczęścia co najmniej przez trzy. Smiljevo to niewielka miejscowość licząca zaledwie dwa tysiące mieszkańców. Taka liczba gwarantuje, że każdy zna każdego, a ilość plotek nie jest wyłącznie wyznacznikiem braku własnych problemów, lecz także oznaką rzekomej troski i nieposkromionej potrzeby konfabulacji, byle tylko dostarczyć rozrywki lokalnej społeczności. W tej osobliwej galerii postaci znajdziemy młodego księdza po przejściach, uroczą wdowę, która ulokowała swoje uczucia w dość nietypowej osobie, emigranta powracającego do ojczyzny wraz z córką, fryzjera, generała i cierpliwego ucznia języka hiszpańskiego. A nad wszystkim unosi się upalne, kamieniste oblicze Chorwacji, w której wciąż pobrzmiewa echo wojennej przeszłości. Nie dajmy się jednak zwieść tragicznym wydarzeniom sprzed lat, ponieważ na pierwszy plan wysuwa się tutaj tragikomiczna miłość, nieodwzajemnione uczucia, samotność i błędy, których konsekwencje odczuwalne są po dziś dzień. Wszystko to zostało ubrane w bezpośrednie, błyskotliwe dialogi, komiczne sytuacje i sporą dawkę niewybrednego humoru. A na deser pozostaje baranek złożony w ofierze – równie symboliczny jak sami bohaterowie, których poświęcenie i życiowe wybory czynią z nich reprezentantów groteskowej społeczności, tak charakterystycznej dla małych miejscowości. Tomić pokolorował mój czarno-biały świat, nadał mu nieco barw, pozwolił choć na chwilę zapomnieć o szarej codzienności i sprawił, że niejednokrotnie miałam ochotę wybuchnąć śmiechem, śledząc losy tej wyjątkowej mieszanki lokalnych mieszkańców. https://ksiazka-w-pigulce.pl/ksiazki-dla-doroslych/czymze-jest-mezczyzna-bez-wasow-recenzja-ante-tomic-i-tragikomedia-od-ktorej-nie-mozna-sie-oderwac/